4. Doorgrond systemen

Van mechanisch evenwicht naar complexe dynamiek


Volgens Raworth, hebben economen, sinds Isaac Newton, zich te veel laten leiden, door de veronderstelling dat je de economie kunt zien, als een voorspelbaar mechanisme. Deze neiging om economie te zien als een voorspelbaar mechanisme, komt ook, doordat mensen, vanaf hun vroegste ontwikkeling, korte termijn overlevingsstrategieën geleerd hebben. "Wanneer je je hand bij het vuur houdt trek je hem snel terug." De acties van mensen hadden lang weinig impact op hun omgeving. Er was sprake van een evenwicht tussen mens en omgeving. In de volksverhalen en sprookjes liep het na een moeilijk begin, meestal goed af. Mensen hebben op deze manier niet geleerd om te gaan met een snel veranderende, onstabiele en onvoorspelbare wereld.
De eerste economische modellen droegen dan ook kenmerken van voorspelbaarheid en evenwicht. Raworth citeert de 19e eeuwse econoom Jevons:

"Wij meten zwaartekracht door haar effect op de beweging van een slinger. Op dezelfde manier kunnen wij een inschatting maken van het verschil in gevoelens die ons tot een keuze hebben gebracht. De slinger vervangen wij in dit geval door onze keuze,. En de beweging voor- en achteruit van de slinger, ofwel onze inschatting wel of niet kopen, wordt weerspiegeld in de marktprijs."

Als voorbeeld van economie als een wiskundig voorspelbaar mechanisme, noemt Raworth: de wet van vraag en aanbod.
Men meende door manipulatie van prijzen of lonen, een evenwicht te kunnen bereiken van vraag en aanbod. Zie onderstaande diagrammen.

Ondanks alle economische evenwicht modellen - en waarschijnlijk door een heilig geloof dat men wel wist hoe economie werkt -, was geen enkele econoom in staat de, crisis van 2008 te zien aankomen , laat staan te voorspellen.
Raworth stelt, dat je naar de huidige economie moet kijken, als een complex organisme. Er zijn talloze factoren die het gedrag van mensen beïnvloeden.
Economie is daardoor niet te verklaren, laat staan te voorspellen of te sturen door mechanische principes. Hoe plausibel deze diagrammen over vraag en aanbod ook lijken, zij benaderen de werkelijkheid van alledag niet. Waarom dan dergelijke modellen gebruiken? Dit vindt zijn verklaring in dat, sociale wetenschappen zoals economie, sociologie en psychologie, hunkeren naar de exactheid van wiskunde en natuurwetenschappen van Isaac Newton. Dat heeft geleid tot een vorm van na-apen door economie te verklaren met wiskundige en statistische modellen.

Een complexe dans

Raworth vindt dus dat je naar economie moet kijken als een complex organisch systeem of liever nog een verzameling van elkaar op een complexe manier beïnvloedende systemen.
Wat is een systeem? Raworth beschrijft een systeem als een verzameling dingen, die onderlinge verbonden zijn en waarvan het gedrag bepaald wordt door wederkerigheid, die blijkt uit een actieve en uitgestelde in- en uitstroom van diezelfde dingen.

Een systeem is te vergelijken met een zwerm spreeuwen die op het einde van de zomer 's avonds een volkomen synchrone dans in de lucht uitvoeren. Zodanig dat het een wolk lijkt die voortduren van vorm veranderd terwijl de wolk omhoog omlaag en van links naar rechts schiet. De spreeuwen vliegen op slechts een vleugel lengte afstand, zonder ooit in botsing te komen met elkaarr. Er lijkt er sprake van een volmaakte synchroniciteit.
Een systeem is een verzameling dingen die met elkaar verbonden zijn: cellen in een organisme, een zwerm vogels een protesterend menigte, leden van een gezin of banken in een financieel netwerk.

De verzameling dingen en de opbouw of afbouw ervan vormen de basiselementen van elk systeem. Het is te vergelijken met een bad dat vol loopt. De hoeveelheid water in het bad is afhankelijk van de snelheid waarmee het bad gevuld wordt en de grootte van het het putje waaruit het water wegloopt. Een spaarvarken raakt gevuld wanneer er meer munten ingegooid worden dan er worden uitgehaald.

Naast de verzameling, opbouw en afbouw van dingen, is de wederkerigheid en onderlinge verbondenheid belangrijk voor een systeem. Elk systeem kent twee wederkerigheids vormen: een elkaar versterkende vorm en een balancerende of negatieve vorm.
Wat betreft de elkaar versterkende vorm van wederkerigheid geldt hoe meer aanwezig is, hoe meer je krijgt. Denk aan kapitaalaccumulatie, een oververhitte economische groei. Wanneer er niets gebeurt zal dit onvermijdelijk leiden tot een explosieve groei en een implosie. Omgekeerd zal een explosieve groei van rijkdom leiden tot een steeds grotere armoede van degenen die toch al weinig hadden. Een verlies van vertrouwen leidt ertoe dat mensen hun spaartegoeden bij banken opnemen waardoor er een kastekort bij banken optreedt en er nog minder vertrouwen zal zijn.

Er is binnen een systeem ook behoefte aan een balancerend effect.
Denk aan je lichaam. Wanneer je het te warm krijgt, ga je transpireren waardoor je lichaam weer afkoelt. Wanneer je het te koud krijgt, ga je bibberen, waardoor je lichaam weer opwarmt.
Een kamerthermostaat werkt op dezelfde manier.

Complexiteit ontstaat door de manier waarop positieve wederkerigheid en negatieve(balancerende) wederkerigheid met elkaar interacteren.
Stel je voor dat je twee circulaire systemen hebt die wederkerig invloed op elkaar uitoefenen. Een circulair systeem vertelt ons over: hoe meer kippen, (versterkt) hoe meer eieren, nog meer kippen, nog meer eieren.
Het andere circulaire systeem vertelt ons dat wanneer er meer kippen zijn, er dan meer kippen de weg zullen oversteken met als resultaat dat er meer kippen doodgereden worden. Dit circulaire systeem, veroorzaakt een balancerend effect op het aantal kippen en eieren dat er gelegd zullen worden.

Niet te voorspellen echter is of het aantal kippen exponentieel zal groeien of dat het aantal verongelukte kippen voor een stabiele blijvende hoeveelheid kippen of zelfs dalend aantal kippen zal zorgen.

In een systeem kan er ook een uitstel van groei optreden. Wanneer je een groot aantal bomen gekapt hebt, zal het vele jaren, duren voor je weer dezelfde hoeveelheid bomen terug hebt. Wanneer je een groot aantal mensen uit de thuiszorg ontslagen hebt zal het ook jaren duren voor je voldoende deskundigheid en voldoende thuiszorgers terug hebt. Daarbij komt dat een systeem langzaam en snel kan reageren. Denk aan een douche waar je geen ervaring mee hebt en enige tijd bezig bent voor je de ideale temperatuur hebt en dan heb je het alleen maar over een douche.
Wanneer er bij de politie een reorganisatie plaatsvindt duurt het misschien wel tien jaar voordat iedereen weer perfect zijn rol kent en alles in weer evenwicht is.
Omgekeerd is de ineenstorting van een systeem zoals bijvoorbeeld het failliet van Lehman Brothers dat voor een wereldwijde economische crisis zorgde, het resultaat van een langzaam opgebouwde onevenwichtigheid. Denk aan het grote aantal ongedekte hypotheken.

Economische complexiteit

Raworth concludeert dat blijven denken in een evenwicht van vraag en aanbod niet zal leiden tot meer begrip van de economie.
Een dergelijk economisch model gaat er teveel van uit dat er zoiets bestaat als gelijkwaardige competitie, volledige geïnformeerdheid en rationeel handelen.
Er zijn wel economen geweest die zich gerealiseerd hebben dat het evenwicht van vraag en aanbod te beperkt is om uitspraken en voorspellingen te doen over de economie die eigenlijk functioneert als een aantal met elkaar verbonden systemen, zoals markten, globalisering, banken en kuddegedrag zoals het gezamenlijk opblazen van zeepbellen: denk aan de bitcoin.
Echter ook de tendens dat succes leidt tot meer succes. Dit blijkt uit spelletjes als Monopoly maar ook uit de werkelijke verdeling van geld. Een rijke elite van 1% wereldbevolking is erin geslaagd meer dan 50% van het kapitaal in handen te krijgen.

Zeepbellen opblazen tot ze barsten. dat is de dynamiek van de financiële wereld

De prijzen van aandelen lijken op zeepbellen. Ze worden opgeblazen tot ze barsten. Beurshandelaren lijken op een zwerm spreeuwen. Ze maken bijna synchroon de vreemdste capriolen. Met dat verschil dat spreeuwen nooit vallen of tegen elkaar botsen. Hoe moeilijk het is om een koers te voorspellen blijkt wel uit het feit dat Newton die door velen wordt gezien als een van de grootste wetenschappers aller tijden er met boter en suiker in ging, toen hij belegde in aandelen van The South Sea Company en al het kapitaal wat hij gedurende zijn leven vergaard had, verloor, toen deze zeepbel barstte.
Tot de financiële crisis van 2008 realiseerde zich bijna geen enkele econoom hoe onderling verweven financiële instellingen zoals banken, pensioenfondsen beleggingsmaatschappijen en overheden wereldwijd zijn geraakt Risico spreiding was er niet omdat iedereen dezelfde grote risico's was aangegaan. Nadien lijkt het erop dat jan en alleman weer op dezelfde toer is verdergegaan. Wel zijn er meer pogingen de onderlinge verwevenheid en de mogelijke gevolgen beter te begrijpen door het ontwerpen van computermodellen, die met vele op elkaar inwerkende factoren rekening houden.

Het krachtenspel van de ongelijke verdeling

In de wereld van de markt economie en de wet van vraag en aanbod gaat men er van uit dat mensen met een overeenkomstig talent, evenveel welvaart zullen vergaren. Wel zullen er kleine verschillen kunnen optreden omdat de een harder werkt dan de ander en misschien meer gebruik maakt van technische hulpmiddelen.
Echter wij zien dat de markteconomie niet bewerkstelligt dat mensen met gelijke talenten en inspanningen in staat zijn een gelijk inkomen of gelijke welvaart te vergaren. De welvaart in de wereld is onevenwichtig verdeeld: armen worden armer en rijken worden rijker. Hierbij lijkt er geen enkele relatie met verschil in talent maar meer met verschil in omstandigheden.
In de VS heeft de upper middle class die 20 % van de bevolking uitmaakt zijn inkomen tussen 1979 en 2013 met 70% zien toenemen. De onderste 80% verdieners van de VS heeft zijn inkomen in deze periode met 40% zien toenemen. Overigens moet hierbij vermeld worden dat diezelfde upper middle class zijn inkomen tussen 2000 en 2017 niet of nauwelijks heeft zien toenemen. Overigens vond russen 1988 en 2008 wereldwijd, een uitholling plaats van de middenklasse. Dat geldt niet voor de bovenste 1% verdieners die zijn inkomen wel explosief zag stijgen. Bij de bovenste 0,5 % steeg het inkomen zelfs nog meer.
De Franse econoom Piketty geeft het voorbeeld van de erfgename van het grote cosmetica concern Lancome, die zonder zich hiervoor ooit hebben hoeven inspannen of noemenswaardige talenten, haar kapitaal elk jaar met vele miljoenen euro's ziet toenemen. Spelletjes zoals Monopoly en simulatie computergames zoals Sugarscape laten een overeenkomstige tendens zien dat degenen die het geluk hebben sneller een deel te veroveren van de welvaart ook vaak degenen blijven die rijker worden en uiteindelijk alle andere deelnemers reduceren tot niet bezitter.

In het bedrijfsleven zien we dat de bedrijven die er in slagen een monopolie te veroveren ook de bedrijven zijn die er in slagen hun kosten te verlagen en hun inkomen te verhogen.. Met als resultaat dat de grote bedrijven meer dan 80% van de wereldhandel controleren en daarin nog steeds groeien.

De dynamiek van de klimaatverandering

Beleidsmakers, regeringen, VN en studenten die zich met klimaat bezighouden, dienen zich bewust te zijn van het gegeven dat het verminderen van de CO2 uitstoot niet direct zal leiden tot een afname van de broeikasgassen in de atmosfeer. dat is omdat de CO2 uitstoot tegenwoordig meer dan 2 keer zo groot is als de afname en nog steeds groeiende. Dat betekent dat de temperatuur op aarde de komende jaren zal blijven stijgen en met de temperatuurstijging zal de zeespiegel zo stijgen dat een aantal gebieden op aarde die nu nog bewoond zijn onder water zullen komen te staan.
Men heeft via computersimulatie en spelvorm geprobeerd dit inzichtelijk te maken bij grote organisaties en landen. Er is echter nog veel meer bewustwording nodig om iedereen van de urgentie van deze naderende rampen te doordringen en de noodzaak in actie te komen en op grote schaal en kleine schaal hierin aan het werk te gaan.
Tot nu toe is niet gebleken dat de marktmechanismen adequaat reageren op de onbeperkte groei van productie, uitputting van de hulpbronnen van de aarde, fossiele brandstoffen, ertsen, landbouwgrond voor voedselproductie, bevolkingsgroei, milieuvervuiling. De kans is zeker aanwezig dat de aarde op den duur niet meer voor voldoende bronnen kan zorgen om de productie aan de gang te houden, met als gevolg tekorten op alle vitale gebieden en dreigende hongersnoden.

Een systeem is te vergelijken met de natuur

De huidige samenleving en economie laat zich niet vangen in eenvoudige mechanische modellen zoals de vrije markteconomie van vraag en aanbod. Eenvoudige eenduidige oplossingen zijn er niet voor alle gebieden. Op de ene plaats in de samenleving en economie zal een eenvoudige aanpassing leiden tot een grote succesvolle verandering. Die op een andere plaats niet zal werken. Er zal gelijktijdig met meerdere aanpassingen gewerkt moeten worden die ook weer veranderd en aangepast worden wanneer ze werken en niet werken. In de huidige samenleving werkt het op vele plaatsen ook al goed. Daar hoeft vanzelfsprekend weinig veranderd te worden. De principes die aan de nieuwe maatschappij en economie ten grondslag liggen, zijn mensen zelf verantwoordelijk maken en van middelen voorzien om hun samenleving vorm te geven. Daarbij geldt dat middelen, kennis en productie gedeeld worden en geschikt worden gemaakt of zodanig ontworpen dat alle middelen zich niet ergens accumuleren maar terugvloeien naar iedereen. Het gaat niet om het controleren en sturen van deze processen maar om het scheppen van de voorwaarden voor deze processen. Aanpassingen mogen door iedereen gemaakt worden. Er dient een gezonde hiërarchie van deskundigheid en verdeling te zijnte zijn, dienstbaar aan de gemeenschap maar ook dienstbaar aan het grotere geheel , een hoge graad van zelforganisatie en veerkracht door voldoende mensen en middelen

Volgens Raworth is de huidige economie verdeeld aangezien welvaart en welzijn aan miljarden mensen op vele gebieden onthouden wordt en 1% van de mensheid 50% van alle middelen en welvaart in bezit houdt. Dat wat geproduceerd wordt vloeit veelal niet terug in de economie en de economie is nog onvoldoende in staat welvaart en welzijn te verdelen.

Ethiek

Raworth vindt dat economen zich een aantal ethische normen eigen moeten maken:
  • Streef naar menselijk welzijn afhankelijk van een bloeiend web van leven.
  • Dien de gemeenschap door haar de autonomie te respecteren, en je te verzekeren van haar betrokkenheid en instemming, daarbij bewust van de ongelijkheid en verschillen.
  • Wees voorzichtig met beleid en probeer lijden van de meest kwetsbaren te voorkomen.
  • Erken de tekortkomingen van modellen.

Inhoud:

Inleiding en samenvatting Doughnut Economics
1. Verander het doel van economie
2. Kijk naar het volledige plaatje
3. Koester de menselijke aard
4. Doorgrond systemen
5. Hoe verdeel je welvaart?
6. Maak alleen wat je kunt hergebruiken
7. Agnostisch over groei
8. Donut economie kan de mens en de aarde redden