Donut Economie: inleiding

Symbool van een toekomstige samenleving

Doughnut Economics

Seven Ways to Think Like an 21-st Economist
Kate Raworth
London, Random House Business Books, (2017)

Gaat dit echt over economie?

U vraagt zich af wat een artikel over economie doet op een website die grotendeels gewijd is aan de behandeling van psychotische stoornissen? Schoenmaker blijf bij je leest, luidt het spreekwoord niet onterecht. Verder kun je je afvragen wat patiënten met een psychotische stoornis en hun hulpverleners nu hebben aan een artikel over economie? Economie die niet zozeer gaat over een kasboekje met de dagelijkse uitgaven. Maar economie die de gehele aarde betreft.

Om met dat laatste te beginnen, bedenk dat patiënten, hulpverleners en degenen die niet ziek zijn, dagelijks geconfronteerd worden met economische vraagstukken en wereldwijde ontwikkelingen. Er zijn bezuinigingen in de zorg. Het is niet makkelijk uit te komen met de uitkering. Misschien heb je geen vast werk maar flex-werk of ben je ZZPer. Je hoort dat er wordt gesproken over te lage salarissen in het onderwijs en tekorten aan leerkrachten, verpleegkundigen etc. Je ziet de regering miljarden uitgeven aan het bedrijfsleven en aan Europa.
In de media worden wij overweldigd met wereldwijde conflicten, vluchtelingenstromen, klimaatcrises, economische crises en tegenwoordig breed uitgemeten "nepnieuws". Wat is werkelijk waar en wat niet? Patiënten worden ook nog eens geconfronteerd met de ellende van het ziek-zijn. Er lijkt dan niet veel anders over te blijven dan te kiezen voor de veilige terugtrek strategie wat ook niet leidt tot je prettiger voelen. Ook bij burgers zie je terugtrekgedrag door bijvoorbeeld niet te gaan stemmen.
Je kunt jezelf beschouwen als een marionet met geen zeggenschap of controle maar je kunt ook stap voor stap grip krijgen op de wereld om je heen en er actief deel aan nemen. Ik hoop dat dit artikel over de wereldeconomie helpt, de verwarring die door de media over ons wordt uitgestort, tegemoet te treden met een stukje kennis, overzicht en hoop dat het toch allemaal goed zal komen.

De econome Kate Raworth, heeft in 2017 een briljant boek geschreven, waarin zij als econome niet alleen de dreiging van de teloorgang van de aarde en zijn bewoners beschrijft, maar ook in welke richting wij mensen de oplossing moeten zoeken. Haar boek over "De Donut Economie", draait niet om de problemen heen maar geeft een duidelijke uitleg en belangrijker wijst een hoopvol pad aan wat de mensheid kan volgen om zichzelf en de aarde te redden. Neem er via dit artikel kennis van en kijk wat je er zelf mee kunt doen.
Het is een belangwekkende en inspirerende boek, dat overigens in 2018 in het Nederlands als paperback is verschenen. In het Engels zijn er op het iternet al vele artikelen aan gewijd. Het boek verdient ook in Nederland in de schijnwerpers te staan en blijvend aan het publiek gepresenteerd te worden.

Wie wil er nu econoom worden?


Raworth begint haar boek met de opmerking, dat er genoeg jonge economiestudenten zijn die willen zorgen voor een betere verdeling van middelen en een eind willen maken aan armoede en ontbering op de wereld. Zij lopen echter op de universiteit aan tegen verouderde economische modellen die niet gericht zijn op het brengen van welvaart en welzijn voor iedereen. Deze observatie van Raworth geldt deels voor mij. Daar ik in 1972 niet zag, hoe economie kon bijdragen aan verdeling van de welvaart, was dit voor mij een van de redenen mijn economiestudie te staken en te kiezen voor een andere studierichting.
Nu 46 jaar later, kruipt het bloed kruipt echter waar het niet gaan kan. 17 november 2017, werd mijn vuur voor de mogelijkheden van economie, om iets te doen aan de wereldwijde ongelijkheid en klimaatcrisis, opnieuw aangewakkerd. De oorzaak daarvan was, een uitzending van het programma Tegenlicht van de VPRO, over "De Donut Economie" van Kate Raworth.
Daar er bij het verschijnen in 2017, nog geen Nederlandse vertaling van de "Donut Economie" bestond, heb ik mij gewaagd aan een samenvatting per hoofdstuk, die ik ook zal becommentariëren.

Ratsmodee of uitvoeren van een idee
De aarde en wij mensen gaan naar de ratsmodee. Dat klinkt u vertrouwd in de oren? Bij het einde en begin van een millennium zijn er immers altijd onheilsprofeten die het einde der tijden aankondigen. Deze keer zijn er echter niet zoals in het jaar duizend, profeten aan het woord maar gerenommeerde wetenschappers wereldwijd. Biologen, ecologen, meteorologen, zeebodemonderzoekers, gedrag- en microbiologen, geologen, chemici, klimaatwetenschappers, economen en ruimtevaarders, zien het misgaan met het ruimteschip aarde waarvan wij, de mensheid, de flora en fauna afhankelijk zijn. Ook zij roepen: "bekeert u voor het te laat is."

Wat is er aan de hand? Via de media kan het u niet ontgaan zijn dat, het klimaat verandert. De temperatuur op aarde gaat omhoog door de co2-uitstoot bekend als broeikasgas. Dit gas vormt een steeds dikkere deken om de aarde. De warmte van de stralen van de zon, kan hierdoor niet weg. Net als in een broeikas stijgt de temperatuur. Gevolgen daarvan zijn opwarming van de oceanen, smelten van gletsjers en poolkappen en stijging van de zeespiegel. Dat alles heeft invloed op het klimaat, en de flora en fauna met als gevolg droogtes maar ook overstromingen.
Klimaatsceptici dat zijn mensen die de invloed van de mens op het klimaat klein achten en relativeren, wijzen er op dat planten CO2 opnemen en dus de effecten van klimaatverandering dempen. Wetenschappers zijn het erover eens dat planten en bomen hebben geprofiteerd van de stijgende CO2-niveaus. Onderzoek bevestigt dat planten en bomen de afgelopen decennia meer bladeren kregen. Een 20 jaar lopende veldstudie, in de Amerikaanse staat Minnesota, waarbij grassen aan hogere CO2 werden blootgesteld, suggereert echter dat we daar niet op kunnen blijven rekenen.
Naast uitstoot van broeikasgassen is er ook chemische vervuiling van lucht, grond, grondwater en oceanen. Landbouwgronden, gaan in toenemende mate verloren door verzadiging met kunstmest. Dit heeft ook gevolgen voor de hoeveelheid zoet water en drinkwater. Fossiele brandstoffen, ertsen en zeldzame metalen raken uitgeput door intensief gebruik.

Voor een belangrijk deel, is de mensheid de oorzaak van deze ontwikkelingen. Kate Raworth laat zien dat de manier waarop de huidige economie functioneert, niet leidt tot een verbetering. Sterker, de manier waarop de economie functioneert, is juist een van de belangrijke oorzaken, van de toenemende onleefbaarheid van de aarde. Raworth wijst op de nadruk die veel landen wereldwijd leggen op de jaarlijkse groei van het bruto nationaal product (bnp).

In plaats van het bnp stelt Raworth het donut model als doel van de economie. De donut kennen wij als een ringvormig gebakje. Zij stelt dat het doel van de economie moet zijn, alle aardbewoners te vrijwaren van honger, gebrek aan schoon drinkwater, sanitair, onderdak, medische voorzieningen, weinig scholing en politieke invloed. Alle aardbewoners dienen zich te bevinden in de veilige suikerzoete ring van de donut. Vermeden dient te worden dat hen dit sociaal fundament ontzegd wordt en dat zij terechtkomen in het gat van de donut. De buitenste ring van de donut ziet Raworth als de uiterste mogelijkheden die de aarde biedt. Zodra de buitenste ring van de donut wordt aangetast, worden de aardse bronnen overbelast.
Door de economie te focussen op het welzijn van alle aardbewoners: mensen, dieren, planten, grond, lucht en oceanen, moet je ook rekening houden met dit alles. Raworth verwijst naar de natuur die al miljoenen jaren een ecologisch evenwicht en een kringloop handhaaft. Dat betekent dat alles wat door mensen geproduceerd wordt, - denk aan de plastic soep in de oceanen en denk aan milieuvervuiling - niet meer weggegooid moet worden maar duurzaam terug moet kunnen vloeien voor hergebruik.
Raworth geeft vele voorbeelden die nu nog kleinschalig zijn, hoe de donut economie mogelijk gemaakt kan worden.

De uitdaging voor de eenentwintigste eeuw

Ondanks dat sinds 1950 de levensverwachting van mensen gestegen is van 48 naar 71 en ondanks dat sinds 1990 het aantal mensen dat in extreme armoede leeft en rond moet komen van $1,90 per dag met de helft is afgenomen en 2 miljard mensen toegang kregen tot veilig drinkwater en sanitair bij een groei van de wereldbevolking van 40%, is er niet alleen goed nieuws.
  • 1 op de 9 mensen op aarde, heeft niet voldoende te eten.
  • 1 op de 4: 2 miljard mensen moet het doen met minder dan $3,- per dag.
  • 1 op de 8: 70 miljoen jongeren is werkeloos.
  • 1 op de 6 kinderen tussen 12 en 16 is niet op school. De meesten van hen zijn meisjes.
  • In 2015 stierven meer dan 3 miljoen kinderen onnodig aan behandelbare diarree en malaria
  • in 2015 bezaten de 1% rijkste mensen op aarde meer dan de 99% andere aardbewoners
  • Door de financiële crisis van 2008 verloren vele miljoenen mensen hun baan, inkomen spaargeld en woning.
  • 40 % van de mensen wereldwijd leven in landen met enorme inkomensverschillen.
  • 50 % van de mensen wereldwijd heeft geen politieke stem.
  • 1 op de 3 mensen heeft geen toegang tot een toilet.
  • 1 op de 11 heeft geen toegang tot veilig drinkwater.
  • 2 op 3 zal in 2025 wonen in een gebied met tekorten aan zoet water.
  • 9 van de 10 mensen ademen verontreinigde lucht in(2 mei 1918)
  • 7 miljoen mensen sterven door COPD, CVA , beroerte, longkanker etc. aan verontreinigde lucht(WHO 2918-05-02)
  • De temperatuur op aarde is 0.8 graden Celsius gestegen en zal omstreeks 2100 met 4 graden gestegen zijn. Atollen zoals de Marshall Eilanden en de Solomon Eilanden zullen dan verdwijnen
  • 40 % van de aardse landbouwgrond is ernstig in kwaliteit gedaald
  • 80 % van de capaciteit van de aarde is over bevist.
  • In 2050 zal er meer plastic in de oceaan zijn dan vis
  • Sinds 1970 is het aantal zoogdieren, vissen, reptielen en amfibieën en vogels met de helft afgenomen.
  • Elk jaar wordt 2 keer de oppervlakte aan bos en oerwoud gekapt of verbrand.
  • Het aantal mensen werd in 2017 op 7,3 miljard geschat en zal rond 2050 de 10 miljard bereikt hebben
  • De middenklasse: nu 2 miljard mensen, in 2030 5 miljard mensen geeft $10 tot $100 per dag uit. De vraag naar allerlei producten en de belasting op de aarde en het klimaat, zal hierdoor enorm toenemen
  • De invloed van economie

    De invloed van economie is groot. In het Witte Huis van de VS telt het advies van economen als het belangrijkste. In 1968 werd er zelfs een Nobelprijs voor economie ingesteld. Economen zitten in allerlei actualiteitenprogramma's om het publiek te informeren over hoe de wereld er in financieel en economisch opzicht voorstaat. Ondanks dat economen vaak crises niet zien aankomen, blijven publiek, overheden, banken en de VN heilig vertrouwen in wat economen te vertellen hebben. Economen zijn de nieuwe hogepriesters in een wereld zonder religie.
    Raworth, heeft wat minder vertrouwen in het orakel econoom, wanneer het aankomt, op het oplossen van wereldwijde economische crises, de ongelijke verdeling van voedsel, geld en de klimaatcrisis. Dit omdat de economische modellen die wereldwijd aan studenten onderwezen worden, verouderd zijn en te herleiden zijn tot negentiende eeuwse opvattingen over economie. Opvattingen die geen antwoord zijn op de tegenwoordige problemen.

    retour economie

    In haar jeugd, werd Raworth geraakt door de beelden op TV van hongersnood in Ethiopië, de milieurampen zoals het gat in de ozonlaag, de olieramp in de ongerepte arctische wateren van Alaska door de olietanker Exxon Valdez en het vrijkomen van 40 ton methylisocyanaat (MIC) van Union Carbide, in Bhopal, een gas dat meer dan 50.000 slachtoffers eiste, waarvan 15000 doden.

    Raworth nam zich voor, Oxfam te helpen, een einde te maken aan de ongelijkheid en armoede in de wereld. Economie leek haar het aangewezen instrument. Daar economie geen handvatten bood om deze problemen aan te pakken, verliet zij Oxford, na 4 jaar studie, een illusie armer. Zij werkte hierna in Zanzibar, met vrouwelijke ondernemers die hun onderneming financierden met microkredieten (barefoot entrepreneurs). Vervolgens werkte zij 4 jaar voor de VN in New York en daarna 10 jaar voor Oxfam.
    Haar moederschap van een tweeling, deed haar beter dan ooit beseffen, hoe moeilijk de problemen van ouders zijn in landen met erbarmelijke omstandigheden. Zij besloot, haar werk als econoom, aan de universiteit van Oxford te hervatten en zich te richten op het welzijn van alle aardbewoners en de aarde zelf. Hieruit ontstond het model van de donut economie. Dit model propageert Raworth sindsdien als een evangelist overal waar zij op de wereld komt.

    De kracht van beelden

    In de loop van de tijd heeft Rawort het model van de donut economie met haar studenten, in Oxford en vele anderen, nader uitgewerkt. De vrucht daarvan is dit boek en vele initiatieven wereldwijd die de economie een nieuwe weg op proberen te stuwen.
    Raworth wijst op het belang van het uitbeelden van haar model als een donut. Mensen zijn gevoelig voor beelden. een beeld zegt meer dan duizend woorden. Het inzicht dat beelden belangrijk zijn om mensen te beïnvloeden is al heel oud. De vroege kerkvaders realiseerden zich al dat mensen eerder tot religie worden aangetrokken door beelden. Het evangelie in de kerken werd daarom uitgebeeld door muurschilderingen en gebrandschilderd ramen. Martelaren, mensen die gestorven zijn voor het geloof worden vereerd met iconen en standbeelden. Op pleinen zie je vaak standbeelden van mensen die iets belangrijks voor de gemeenschap heben gedaan. Onze tijd is doordrenkt van beelden en symbolen via de TV, Internet, YouTube, Facebook, reclame stripboeken en posters.
    Sommige beelden zijn iconisch. Iedereen weet hoe een donut er uit ziet. Het is daarom makkelijker je voor te stellen dat de buitenste ring van een donut de uiterste mogelijkheden zijn van de aarde en de binnenste ring een sociaal fundament is dat niemand mag ontberen. Door je voor te stellen hoe een gewenste situatie van mensen, de aarde en hun toekomst er uit zou moeten zien kun je ook beter nadenken hoe je dit moet verwezenlijken.
    . Een dergelijk nieuw beeld is noodzakelijk voor economen en mensen om los te komen van eerdere krachtige beelden mogelijke werkelijkheden. zoals de curve van vraag en aanbod, die door Marshall populair werd en het circulaire stroomdiagram van Paul Samuelsonook. Wat te denken van de mens als homo economicus, solitair, berekenend, onverzadigbaar en competitief. Adam Smith noteerde in 1759 dat mensen uit eigen belang, geneigd zijn dingen te verkwanselen te ruilen en uit te wisselen.
    Zonder een nieuw beeld van de economie in vorm van de donut, is het niet zo eenvoudig los te komen van deze gevisualiseerde modellen. Een nieuw makkelijk te begrijpen beeld zoals dat van de donut economie is absoluut noodzakelijk omdat dit veel aanknopingspunten biedt in welke richting er gedacht en gehandeld moet worden in de toekomst.

    Zeven taken voor de economen in de 21e eeuw

    1. Verander het doel.
    Raworth stelt dat economen en mensen zich moeten richten op de welvaart en welzijn van alle aardbewoners, mensen, flora en fauna en de planeet zelf. Tot nu toe waren economen en politici, teveel en misschien, vooral gericht op de de groei van het BNP. Hierdoor was er minder of weinig aandacht voor de groeiende ongelijkheid in inkomen en bezit, minder aandacht voor het milieu waarvan wij afhankelijk zijn.

    2. probeer het grote geheel te zien.
    Wanneer wij willen dat het goed met ons gaat dan moeten wij onze manier van huishouden, samenleven en produceren met anderen, de gemeenschap, de natuur en de aarde op elkaar afstemmen. Het welzijn van allen overlaten aan de vrije markt, zal niet leiden tot een verbetering van het lot van alle mensen en de planeet waar wij afhankelijk van zijn.

    3. Koester de menselijke aard.
    Mensen, hebben vele eigenschappen die beter benut kunnen worden. Denk aan het vermogen, elkaar te begrijpen, voor elkaar te zorgen, samen te werken, situaties in te schatten, van mening te veranderen en te begrijpen dat wij afhankelijk zijn van de natuur en de aarde. Mensen zijn niet alleen homo economicus en uit op eigen voordeel.

    4. Voorzichtig met systemen.
    Het is een bekend gezegde: Rijker worden steeds rijker en armen steeds armer. De duivel poept altijd op de grootste hoop. Hoe komt dit? Nader beschouwd is het een zichzelf versterkend systeem. Wat er bij mij bij komt gaat er bij jouw af. Het is als een communicerend vat. Het is onze taak dergelijke systemen te doorgronden en bij te sturen waar nodig. Het niet bijsturen van een systeem is een idee uit de 19e eeuw, voortgekomen uit de mechanica, ervan uitgaande dat mensen en samenlevingen onvermijdelijk een evenwicht bereiken. De vraag en aanbod curve was daar een gevolg van. Erger was echter het geloof in deze curve.

    5. ontwerp om te verdelen.
    Een van de belangrijke vragen van de 21e eeuw is hoe je het inkomen en de welvaart zo kunt verdelen, dat geen enkele aardbewoner gebrek heeft aan fundamentele zaken zoals onderdak, voeding, drinkwater, sanitair, werk, inkomen, politieke invloed, veiligheid, gegarandeerd, in rechten en een juridisch systeem en onderwijs. De Kuznetz curve heeft ons lang voorgespiegeld dat er eerst gebrek moet zijn voordat het allemaal goed komt door de groei van de economie.

    6. Produceer alleen wat je kunt hergebruiken.
    Een belangrijke taak voor de mensheid van de 21e eeuw is het opruimen van de enorme vuilnisbelt die gecreëerd is door producten die na gebruik weggegooid werden. Een bekend voorbeeld is de plastic soep in de oceanen. Deze weggooi producten en het eindeloos potverteren van de aardse hulpbronnen hebben ons ook geleerd, dat er een eindigheid is. Op een bepaald moment ga je ten onder in de rommel. Op een bepaald moment drogen de bronnen op. dat betekent dat in je de toekomst alles zo moet produceren dat je het niet weg hoeft te gooien maar dat je het makkelijk kunt hergebruiken. Ook hier heeft de Kuznetzcurve economen lang een verkeerd beeld voorgespiegeld. Het beeld dat het door de groei van de economie wel vanzelf goed zou komen. Een schone omgeving is echter geen luxe maar een noodzakelijkheid.

    7. Geloof niet meer in groei.
    Wat wij volgens Raworth nodig hebben is een economie waarin wij gedijen, zonder de afhankelijkheid van groei. De 20e eeuw is er een geloof ontstaan dat een jaarlijkse groei van het BNP absoluut noodzakelijk is. Inmiddels zijn wij zo ver dat wij beseffen dat niets in de natuur eindeloos groeit.


    Ik wens u veel leesplezier toe en hoop dat dit boek u zal inspireren samen met anderen de mouwen op te stropen en een bijdrage te leveren aan het tot stand komen van de donut economie. Onder dit hoofdstuk vindt u de links naar de rest van de hoofdstukken van de donut economie.

    Inhoud:

    Inleiding en samenvatting Doughnut Economics
    1. Verander het doel van economie
    2. Kijk naar het volledige plaatje
    3. Koester de menselijke aard
    4. Doorgrond systemen
    5. Hoe verdeel je welvaart?
    6. Maak alleen wat je kunt hergebruiken
    7. Agnostisch over groei
    8. Donut economie kan de mens en de aarde redden