John Locke

John Locke(1632-1704) John Locke was een Engelse filosoof die de verlichting mede vorm heeft gegeven. Hij is bekend geworden als de filosoof van de tolerantie, het liberalisme en empirisme. Locke heeft ook bijgedragen aan onze huidige opvattingen over onderwijs en opvoeding.

Tolerantie

Het is geen wonder dat John Locke tolerantie en met name religieuze tolerantie probeerde te omschrijven. Tolerantie of de ander verdragen in zijn anders zijn, is een wezenlijk bindmiddel van elke samenleving. Intolerantie ontwricht maar al te vaak een samenleving. Het spreekt vanzelf dat filosofie, onderzoekt wat tolerantie nu precies is. Want wie wil er nu niet een samenhangende verdraagzame maatschappij wonen.
In het diepst van hun hart willen mensen geaccepteerd worden met al hun merkwaardigheden. Hun angst is, door de wereld, de anderen verstoten te worden.

Hoe kun je tolerantie omschrijven?
Tolerantie is te omschrijven als het verdragen van de ander in zijn anders
zijn. In de christelijke bijbel wordt het explicieter geformuleerd als een gebod voor elk mens: Heb uw god, lief met heel uw hart en met heel uw ziel en met heel uw verstand en met heel uw kracht. Het op een na belangrijkste is dit: “Heb uw naaste lief als uzelf.” Er zijn geen geboden belangrijker dan deze.’ de opdracht. Het begrip god is te zien als een uitdrukking voor het zelf het ik: "Ik ben een god in het diepst van mijn gedachten". Er komt dus nogal wat bij kijken bij het verdragen van de ander.
Locke had het in zijn tijd vooral over religieuze tolerantie maar hier wordt in dit artikel later op teruggekomen.

Wat beperkt tolerantie?
Alhoewel religies naastenliefde hoog in het vaandel hebben staan, zijn zij eerder onverdraagzaam naar niet religieuzen of andere religies. Op een plek in de bijbel staat bijvoorbeeld dat mensen zich geen zorgen hoeven te maken over verstoting; immers: "god schiep de mens naar zijn evenbeeld". De boodschap is hier: de ander is, in zijn anderszijn gelijkwaardig aan mij. Echter iets verderop in de bijbel, worden de eerste mensen door een van de engelen van hun evenbeeld god uit het paradijs verjaagd, omdat zij zich niet konden houden aan gods gebod.
Ondanks dat wij allen elkaars evenbeeld zijn, is het is maar de vraag of mensen toestaan dat anderen, er andere gewoonten, overtuigingen en meningen op na houden dan wij gewend zijn. Sterker nog; staan mensen toe dat hun broer, zus, zoon of dochter, een totaal andere weg inslaan als zij voor hem of haar voorzagen?
Mensen zijn gewoontedieren Het verleden en heden leert dat mensen geneigd zijn een grote achterdocht te koesteren naar iedereen en alle gedragingen die afwijken van wat te doen gebruikelijk is. Ik herinner me nog de missionarissen die wij christenen naar verre landen stuurden om de "heidenen" aldaar het "ware" geloof te brengen. De mensen daar werden "wilden" genoemd en liepen ajakkes halfnaakt of zelfs helemaal naakt rond. En tja heidenen en wilden die mogen niet in "onze hemel".
Onze hemel, ons huis, ons gezin, onze buurt ons dorp onze stad en ons land. Mensen zijn geneigd bezitterig te zijn en de ander mag niet aan ons bezit komen. De ander vormt een potentiële bedreiging voor ons, ons bezit. Dat is niet te verdragen.
Hoe mooi het metafoor evenbeeld van god ook is; mensen zien niet hun evenbeeld in de ander wanneer hij er anders uitziet iets verder weg woont, een andere taal spreekt, of zich iets afwijkend gedraagt:
Het niet verdragen, het niet tolereren van anderen, die niet in het plaatje passen, zit in alle haarvaten van de samenleving. Wanneer je je als kind op school andere kleding draagt dan de rest, word je gepest. Nu glimlachen wij er om maar toen jongemannen eind jaren zestig van de vorige eeuw hun haren lieten groeien, werden zij beschimpt als "langharig werkschuw tuig." Tegenwoordig is het dragen van een hoofddoek reden tot de beschimping: "kopvod". Echter ook de draagster van een minirok, wordt met een "gesist slet: betiteld. Twee mannen die elkaar op straat kussen worden "flikkers" genoemd en als ze pech hebben in elkaar geramd; "potenrammen".

Waaruit blijkt intolerantie
Eigenlijk is de middeleeuwse angst voor anders denkenden of mensen die zich anders gedragen nooit weggeweest. Ook de bijbehorende rituelen zoals schandpaal, het jezelf opsluiten in een vesting -tegenwoordig bubbel- en het uitdrijven van vreemde geesten, zijn nooit weggeweest. We herinneren ons de vernietigingskampen van de nazis, de genocide in Rwanda, het bloedige conflict tussen bevolkingsgroepen in het voormalige Joegoslavië en meest recent hoe islamitische Staat andersdenkenden en gelovigen hebben gekruisigd, gemarteld en onthoofd.
Onverdraagzaamheid uitmondend in angst voor het andere leidt tot beangstigende verdedigingmechanismen.
Simme politici bevorderen intolerantie door te spreken tot de "gewone" man vrouw, Nederlander. Men stelt het gemiddelde als ideaalbeeld. Iemand die werkt, en een gemiddeld huisje boompje beestje bestaan leidt. Kortom iemand met een gemiddeld inkomen.
De andere kwetsbare niet genoemde Nederlander die leeft in armoede, ontheemdheid, dakloosheid, psychiatrie, verslaving criminaliteit en werkeloosheid wordt hierdoor gebrandmerkt in de vergeetput gegooid gemarginaliseerd, buitengesloten en onzichtbaar gemaakt door de onverschilligheid van het wegkijken.

Tolerantie is een activiteit
Intolerantie door wegkijken, lukt niet wanneer de ander strijdvaardig is en dwingt tot aanpassing aan zijn verwachtingen en gewoontes. Denk aan oorlogen met onderliggend motief het "ware geloof" Denk aan omverwerping van dictatoriale regimes. Denk aan vakbonden die door stakingen het maatschappelijk leven ontwrichten om betere arbeidsvoorwaarden. Tolerantie lukt begint bij jezelf maar betekent weinig wanneer je anderen intolerant laat zijn naar anderen en wanneer je de slachtoffers van intolerantie niet de helpende hand toesteekt en hen wijst op hun verantwoordelijkheid zich niet te laten pesten of piepelen laat staan vervolgen.

Je komt niet uitgeleerd over tolerantie Tolerantie is een vaardigheid die vereist dat je je evenbeeld kunt waarnemen door ite ontmoeten, in gesprek te gaan. er naast te gaan staan. te luisteren om te verkennen en niet om te oordelen, jezelf te trainen in empathie en nog een heleboel meer, zoals de ander stimuleren tot wederkerigheid zonder dwang maar wel met belang.

Wat bewoog John Locke om over tolerantie te schrijven

Tolerantie is belangrijk maar om beter te begrijpen waarom John Locke er een van zijn filosofische thema's van gemaakt heeft, is het goed een beeld te schetsen van het 17e eeuwse Engeland waarin hij opgroeide en leefde.
John Locke was de zoon van een strijdbare politiek bewuste advocaat die tijdens de Engelse burgeroorlog meevocht aan de kant van de parlementairen. Beide ouders waren diep gelovige mensen en volgelingen van de puritein "John Pym".
Locke werd opgeleid tot filosoof en arts, waarschijnlijk heeft het beroep arts ertoe geleid dat zijn manier van filosofie bedrijven vooral zeer pragmatisch was en in mindere mate ideologisch.
Engeland, werd in Lockes jonge jaren geteisterd werd door een oorlog tussen koning Karel I en het parlement. De slag bij Marston Moor, 2 July 1644
Tegelijkertijd was ook Engeland en de anglicaanse kerk aangeraakt door de reformatie en het protestantisme. De reformatie in Engeland werd aangewakkerd door een fanatieke groep protestanten, die de strijd succesvol aanbond met het meer behoudende deel van de anglicaanse kerk. Deze groep die wij tegenwoordig als fundamentalistisch zouden bestempelen werd aangeduid met de naam puriteinen. Binnen korte tijd werd ook het parlement deels gedomineerd door deze puriteinen.

De Anglicaanse puriteinen waren ultra religieus. Vooral naar katholieken waren puriteinen intolerant. Zij ontzegden katholieke landeigenaren, het recht, land te bezitten. Veel katholieke landeigenaren werd gedwongen huis en haard te verlaten.

Zij geloofden en eisten dat iedereen volgens de Bijbel zou moeten leven.
In de periode en plaatsen waar de puriteinen het voor het zeggen kregen werden herbergen en theaters gesloten. . Allerlei vermaak werd verboden kinderen die op zondag toch speelden werden afgeranseld met de zweep. Vloeken werd bestraft met boetes. Vrouwen, die ondanks verbod op zondag, toch licht huishoudelijk werk deden of betrapt werden op buiten wandelen, werden met de voeten in een schandblok gezet. Degenen die voor een tweede keer in de fout gingen kwamen in gevangenissen terecht.

Karel een despoot, zoals alle vorsten in die tijd, meende dat zijn recht om alleen te heersen en te onderdrukken, berustte op een goddelijk recht. Hij hief belastingen waar veel puriteinen in het parlement het niet mee eens waren. De puriteinen verdachten hem ook van sympathie voor het katholicisme omdat hij de anglicaanse kerk wilde verzoenen met katholieke kerk. De leden van het parlement eisten koning Karel I dat hij zich zou onderwerpen aan de wil van het parlement. Tegelijkertijd had men er weinig vertrouwen in dat Karel dit ooit zou doen.

De twee burgeroorlogen (1642-1649) tussen royalisten "cavaliers" en de parlementairen "roundheads", die het gevolg van dit alles was, liepen voor Karel I slecht af. Na een jarenlange telkens onbesliste strijd tussen degenen die de koning steunden en de parlementairen, wist Oliver Cromwell, die aanvoerder was van de cavalerie en tegelijkertijd lid van het parlement, het parlement te overtuigen, een nationaal leger te financieren en te vormen Hierna was het pleit beslecht en werden de royalisten definitief verslagen en koning Karel I gevangengenomen.
1649 Liet Oliver Cromwell Karel I onthoofden.

Vanwege deze politieke deels religieuze twisten, heeft John Locke zich genoodzaakt gezien van 1683 tot 1688 naar Nederland te verhuizen. Nederland of de Republiek der Zeven Provinciën was in die periode een vrijplaats voor mensen die uit hun eigen land verdreven waren vanwege godsdienst of politiek.

Onafhankelijk denker

Wanneer je als onafhankelijke geest, opgroeit in een verstikkende tijd, waarin mensen vanwege persoonlijke, religieuze en politieke overtuigingen, elkaar het leven onmogelijk maken, is het geen wonder dat je gaat nadenken over hoe het beter zou kunnen. Locke toonde zich in al zijn werken een voorstander van vrijheid van denken, vrijheid van religie. niet beperkt door een overheid of religie.
Kennis had volgens hem geen religieuze basis maar kwam voort door zintuiglijke ervaringen door redeneren met elkaar in verband te brengen. Religie en vorsten hadden niet het alleenrecht op de waarheid en kennis. Alle burgers samen dienden dan volgens hem een bestuur te vormen en te kiezen naar een gezamenlijk gedeeld inzicht.
Toch diende ook hij rekening te houden met de toen bestaande maatschappelijke structuur in Engeland waar adel een factor was waar je niet omheen kon. In Lockes "Essay Concerning Human Understanding" uit 1689 richt hij zich in de aanhef vol vleierijen tot graaf van Pembroke

Mijn Heer,
Deze verhandeling die is ontstaan onder het oog van uw grootheid en zich in de wereld heeft gewaagd door uw bevel, komt nu door een natuurlijk soort recht tot uw heer, voor die bescherming die u enkele jaren geleden hebt beloofd Het is niet dat ik denk dat enige naam - hoe groot ook -, genoemd bij het begin van een boek, in staat zal zijn om de fouten die er in zitten te bedekken. Dingen in gedrukte vorm staan of vallen door hun eigen kracht in de smaak van de lezer. etc. etc.

in zijn “Letter Concerning to Toleration” zegt John Locke(1689) dat hij vindt dat tolerantie het belangrijkste kenmerk dient te zijn van het christendom. Hij ziet orthodoxie, ofwel degenen die menen het ware geloof te kennen en te moeten opleggen, als een streven naar overheersing en een onwenselijk streven de ander je wil op te leggen.
In zijn “Letter concerning to Toleration” probeert hij een denkbeeldige lezer ervan te overtuigen dat de regering door het volk gekozen dient te worden en uitsluitend belangen dient te beschermen die gerelateerd zijn aan vrijheid, samenleven en welzijn. Volgens Locke zijn alle mensen gelijk en onbeschreven geboren. onbeschreven wastafelHij introduceert in dat verband de term "tabula rasa". Een erfelijk leiderschap zoals een koning past niet in de denkbeelden van Locke. Locke vindt echter wel dat verworven rijkdom wel overerfbaar is.
De religie dient zich te beperken tot levensvragen zoals vervulling. Locke vindt dat religieuzen van een bepaalde godsdienst, andere religieuzen op geen enkele manier mogen dwingen tot bekering maar hooguit kunnen overreden en overtuigen.
De filosofie van John Locke moet geschaard worden onder het liberalisme dat ook in het Nederland van de Gouden Eeuw een grote vlucht nam. Het kwam voort uit het soort Protestantisme dat ruimdenkendheid en verdraagzaamheid na streefde. Dit streven naar tolerantie, kwam vooral voort uit de belangen van de zich ontwikkelende handel en industrie van die tijd. Men voelde zich in dit vooruitgangsstreven afgeremd door monarchie en aristocratie. Men vond dat je als samenleving zelf je bestuur mocht regelen en dat bestuur niet gebonden diende te zijn aan een goddelijke voorzienigheid. Het liberalisme in die tijd stuitte op relatief weinig weerstand waardoor het optimisme steeds groter werd over het definitief afrekenen met de macht van de monarchen en de kerken. In die zin was het liberalisme een streven naar zelfbeschikking, democratie en bescherming van door arbeid verworven eigendomsrechten.

kenmerken van het liberalisme
Het liberalisme kenmerkte zich door een streven naar individualisme. Dit individualisme was een verzet van protestanten tegen allerlei voorschriften die door kerkelijke concilies werden opgelegd. De protestanten meenden dat het aan het individu is te bepalen hoe het zich gebonden voelt aan religie Het liberalisme was ook een reactie op de middeleeuwen. In de middeleeuwen werd het maatschappelijk leven bepaald door vele regels die door de kerk in toenemende mate waren opgelegd. Een voorbeeld is het huwelijk, dat volgens kerkelijke concilies niet ontbonden mocht worden. Alleen een huwelijk dat ingezegend was door een priester was geldig.
Een ander kenmerk van het liberalisme is het belang dat wordt gehecht aan betrouwbare regels gebaseerd op onafhankelijke individuele vrijheid van denken en op natuurwetenschappelijke onderzoek en ervaring.

Het recht op individuele vrijheid, de keuze om te leven zoals jij wilt en de kans om geluk na te streven werd veel later in 1787 in de grondwet van de VS vastgelegd en als logisch gevolg werd de slavernij afgeschaft. Niet alleen werd individuele vrijheid belangrijk geacht maar ook werd in deze grondwet vastgelegd dat het een plicht is elke regering omver te werpen die aan deze individuele vrijheden tornt. Uiteraard kan alleen het volk een regering installeren en binden aan voorschriften van een constitutie.

De kennistheorie van John Locke:
Locke stelt dat onze kennis ontstaat uit waarneming van de wereld om ons heen. Dit verklaren van kennis wordt empirisme genoemd. Volgens Locke bestaat de wereld uit primaire eigenschappen en secundaire eigenschappen.

Primaire eigenschappen:
De primaire eigenschappen bestaan onafhankelijk van onze waarneming. Locke noemt compactheid, grootte, vorm, beweging en getal.

Secundaire eigenschappen:
Secundaire eigenschappen zijn volgens Locke kleur, geluid, geur smaak en textuur. Er zijn geen geluiden, geuren, smaken of textuur zonder waarnemer.

Redeneren of Waarnemen:
Locke was sterk beïnvloed door Descartes. Descartes kan gezien worden als een filosoof die stelt dat kennis tot stand komt door redeneren. Dat komt naar voren in zijn beroemde stelling ”Ik denk, dus ik ben”. Hoewel Locke stelt dat kennis tot stand komt door waarneming heeft hij toch het redeneren een plaats gegeven in zijn kennistheorie door te stellen dat door redeneren de waarnemingen een naam krijgen, een plaats en een relatie tot elkaar. Redeneren vertaalt waarnemingen naar kennis.

De invloed van het empirisme
Het empirisme is van grote invloed geweest op het leven en denken geweest van mensen in Europa en Amerika. Naast de goddelijke voorzienigheid en predestinatie is er ook ruimte gekomen voor de veronderstelling dat je niet persé voor een dubbeltje geboren bent en dat een staatshoofd gekozen dient te worden en niet de troon troon moet dient te erven. De American dream van krantenjongen tot miljonair is ook in het denken van mensen geslopen.
Tegelijkertijd zijn er nog steeds hele volksstammen die geloven dat er zoiets bestaat als predestinatie, aanleg en talent. In de psychologie wordt de 'nature nurture' discussie nog volop gevoerd. Cultuur en folklore. We blijven het zo doen omdat wij het altijd zo deden en omdat de tien geboden door god persoonlijk aan Moses zijn gegeven.



Video over John Locke. Duur ongeveer 12 minuten. Klik op het play-symbool

Literatuur
Locke, J., An essay concerning human understanding. Toronto. Dover publications. (1959)
Locke, J., “Letter Concerning to Toleration”. HuddersField, J Brooks (1796)
Russel, Bertrand. Geschiedenis der Westerse filosofie. Servire B.V., Katwijk aan zee. (1981)

Afbeeldingen:
John Locke, 1697, door: Godfrey Kneller (1646–1723), olie op canvas, 76 × 64 cm, huidige locatie:Hermitage Museum, St. Petersburg
The Laughing Cavalier, Frans Hals 1624, Wallace collection, Manchester.
spotprent: vrouwen in het schandblok: https://www.slideshare.net/jburrows92/oliver-cromwells-england-slideshare
dward Bower, After fl1635 - 1667 Description Portret van koning Karel I van Engeland tijdens zijn proces in januari 1649, door Edward Bower, olie op canvas, 115.6 × 87.4 cm
De slag bij Marston Moor, 2 July 1644, schilderij van John Barker.
Oliver Cromwell 1656 door Samuel Cooper 1608-1672. https://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/2/24/Oliver_Cromwell_by_Samuel_Cooper.jpg